Θεωρία

Επιστήμη - Παιδεία - Πολιτισμός
04/02/09

 

Οι τέχνες στην επανάσταση

Η καλλιτεχνική ζωή στην ΕΣΣΔ

Η ορμητική άνοδος του πολιτισμού

Οι τέχνες στην επανάσταση


 

Η δίψα για τέχνη των εκμεταλλευομένων και καταπιεσμένων προλεταριακών μαζών βρίσκεται στη στιγμή της αυτοαπελευθέρωσής της. Είναι η δίψα για την απόλαυση της ζωής, ένα μέρος αυτής της καταπιεσμένης και τεράστιας δίψας. Στη φοβερή και θαυμάσια εποχή του τελικού αγώνα, της "τελευταίας μάχης", και κατά τη διάρκεια των μεγάλων αγώνων της πρώτης οικοδόμησης, κυριαρχεί κατά κανόνα ακόμη η γυμνή σωματική δίψα, και η πνευματική μπορεί γρηγορότερα να ικανοποιηθεί. Και οι μάζες βλέπουν στις τέχνες ένα μέσο αγώνα.

Η τέχνη είναι συνήθως το πρώτο πράγμα που η αστική τάξη ρίχνει στη θάλασσα όταν αρχίζει να βυθίζεται το πλοίο της, και όχι μόνο επειδή έχουν ήδη από πριν αρχίσει οι καλύτεροι καλλιτέχνες να συνεργάζονται για τη βύθισή του. Το προλεταριάτο τους φωνάζει κοντά του όταν αναλαμβάνει την εξουσία.

Πόσο συγκινητική είναι η φροντίδα που παρέχει στα θέατρα η νεαρή σοσιετική κυβέρνηση, καθώς πιέζεται από τα μέσα και από τα έξω, μέσα στον πόλεμο, μέσα στην πείνα! Βοηθά με κάρβουνα, με ειδικές μερίδες, με άμεσες εντολές. Αυτό επαναλαμβάνεται είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, όταν στο κατακτημένο Βερολίνο ο σοβιετικός διοικητής, από τις πρώτες κιόλας μέρες, διατάζει ν' ανοίξουν τα θέατρα που είχε κλείσει ο Χίτλερ. Ο εχθρός, που με τόσο κόπο είχε νικηθεί, προσκαλείται στα θέατρα. Τα πρώτα μέτρα του νικητή είναι ο εφοδιασμός με ψωμί, εγκαταστάσεις για νερό και το άνοιγμα των θεάτρων! Το ρωσικό προλεταριάτο, μετά την επανάσταση, πριν να οικοδομήσει τη βαριά του βιομηχανία, οικοδομεί την κινηματογραφική του βιομηχανία. Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, οι νικητές στρατιώτες του βοηθούν τον γερμανικό λαό, που του κατέστρεψε ένα μεγάλο τμήμα της βαριάς βιομηχανίας, να φτιάξει μια καινούργια κινηματογραφική βιομηχανία!

Είναι βέβαιο: Με τη μεγάλη επανάσταση αρχίζει μια μεγάλη εποχή για τις τέχνες. Πόσο μεγάλες θα γίνουν αυτές;

* Μπέρτολντ Μπρεχτ: Απόσπασμα από το βιβλίο "Για το ρεαλισμό", εκδ. "Σύγχρονη Εποχή", Αθήνα, 1990, σελ. 207

Η καλλιτεχνική ζωή στην ΕΣΣΔ

του Δ. Μητρόπουλου

"Αν θα με ρωτήσετε πού θα προτιμούσα να εργάζομαι σαν καλλιτέχνης μουσικός, σας λέω απερίφραστα: Χίλιες φορές στη Ρωσία".

Μ' αυτά τα λόγια άρχισε τη συνέντευξή του ο Δ. Μητρόπουλος και συνέχισε:

"Πρόκειται για ένα φαινόμενο ομαδικής καλλιτεχνικής ανόδου ενός λαού που θεωρούνταν ίσαμε προχθές μισοπολιτισμένος και κατάλληλος μόνο για βούρδουλα.

"Μην νομίσετε πως είμαι επηρεασμένος από την υποδοχή που μου κάνανε, και οφείλω να τονίσω επί τη ευκαιρία, ότι δεν μας έγινε καμιά ιδιαίτερη για λόγους προπαγάνδας η διαφήμησης. Γι' αυτό και οι εξαιρετικές εντυπώσεις που απεκόμισα είναι η αληθινή πραγματικότητα.

"Δυστυχώς ο χρόνος που είχα στη διάθεσή μου δεν μου επέτρεψε να παρακολουθήσω και χίλια άλλα πράγματα που γίνονται σ' αυτό τον τόπο, και γι' αυτό θα περιοριστώ στα καθαρώς μουσικοκαλλιτεχνικά.

- Η πρώτη σας εντύπωση κ. Μητρόπουλε;

- Ναί, γύριζα από τα μεγάλα κέντρα της Μεσευρώπης και στο αντίκρυσμα της Πλατείας του Σταθμού της Μόσχας, είχα αμφιθεατρικά μπροστά μου ένα πλήθος κόσμου σαν νάταν πανηγύρι.

"Πλήθος εργάτες, απλά ντυμένοι, με ύφος γελαστό και ανέγνοιαστο. Είναι αυτό το ίδιο το κοινό πούχει τη δίψα για το θέατρο και τη μάθηση. Μόλις πέρασα μερικές μέρες μέσα σ' αυτό τον κόσμο άρχισα να νοιώθω πως αυτή η μάζα κρύβει μέσα της πολλά μυστικά και γίνεται από μέρα σε μέρα πιο ενδιαφέρουσα. Μούχε φύγει η πρώτη εντύπωση της οπτικής αντίθεσης Μόντε-Κάρλο και Πλατείας του Σταθμού της Μόσχας.

"Στη Μόσχα έπαιξα σε τρία Κοντσέρτα ως διευθυντής και ως πιανίστας σε κλασική ρωσική και δική μου Μουσική.

"Στο Λένινγκραντ έπαιξα κλασική και νέα Σοβιετική Μουσική με αρκετά μεγάλη επιτυχία. Οι νέοι καλλιτέχνες είναι αρκετά ανώτεροι από πολλούς μεγάλους καλλιτέχνες της Ευρώπης.

"Ο Σοβιετόβσκυ, νέος καλλιτέχνης, μόλις 27 ετών, είναι ένα πρώτης τάξεως ταλέντο.

"Το ενδιαφέρον των εργατών για την τέχνη, το θέατρο, τον κινηματογράφο είναι ανεπτυγμένο περισσότερο από όλες τις χώρες. Το θέατρο και οι κινηματογράφοι είναι γεμάτοι κάθε βράδι.

"Το κράτος ενδιαφέρεται, μπορεί να ειπεί, εξ ίσου για την κατασκευή ενός εργοστασίου με την ανύψωση του καλλιτεχνικού επιπέδου του κόσμου.

Διαθέτει δε αρκετά λεπτά. Μου έκανε μεγάλη εντύπωση ο πλούτος των σκηνικών των θεάτρων και τα τεράστια ποσά που διαθέτει γι' αυτό το σκοπό. Μπορώ να πω ότι δεν μπορεί να γίνει σύγκριση με τα θέατρα του Παρισιού και του Βερολίνου.

Με μεγάλο ενθουσιασμό με υποδέχθηκε το ακροατήριο και στο τέλος της συναυλίας με εφόρτωσε με άνθη και περικύκλωσε το αυτοκίνητό μου. Ο ενθουσιασμός αυτός δεν ήτο στιγμιαίος.

Τα ωδεία Μόσχας και Λένινγκραντ είναι τα μεγαλύτερα της Ευρώπης. Στο ωδείο του Λένινγκραντ γνώρισα τον Ελληνα Οδυσσέα Παπαδόπουλο, που σπουδάζει με έξοδα του Κράτους και μου μιλούσε με μεγάλο ενθουσιασμό.

Οι ορχήστρες και οι θίασοι κατεβαίνουν στα εργοστάσια και παίζουν από τις 2-4, οι δε εργάτες παρακολουθούν με μεγάλο ενδιαφέρον, ιδίως θέατρο.

* Συνέντευξη του αρχιμουσικού ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ.

Επισκέφθηκε την ΕΣΣΔ το 1934, καλεσμένος των σοβιετικών μουσικών οργανώσεων, στις μεγάλες μουσικές εκδηλώσεις της Μόσχας.

Απόσπασμα από το βιβλίο: "Τί είδαμε στη Σοβιετική Ενωση

-Αναμνήσεις-Εντυπώσεις", εκδ. "Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις", 1968, σελ. 68-69.

Η ορμητική άνοδος του πολιτισμού

του Νίκου Καζατζάκη

1. Ο κόσμος τούτος, ο μεταπολεμικός, όπου ζούμε, είναι τόσο σάπιος, ανήθικος κι ανάξιος κ' ενός μέτριου ακόμα ανθρώπου, που κάθε προσπάθεια να γκρεμιστή φαίνεται κ' είναι ιερή.

Γι' αυτό σήμερα όλοι οι τίμιοι άνθρωποι, όσοι έθεσαν σκοπό της κοινωνικής ζωής τη δικαιοσύνη, την ελευθερία και το φως, τούτο, το γκρέμισμα του σάπιου, ατιμασμένου, κρονόληρου κόσμου, θεωρούν ως πρώτο τους χρέος.

2. Το δεύτερο χρέος, το θετικό, κάθε τίμιου σήμερα ανθρώπου είναι: η προσπάθεια να δημιουργηθή ένας κόσμος καλύτερος, όπου να κυριαρχή αυτό που λέμε φως ή Θεός ή ανήφορος.

Την προσπάθεια τούτη, την ηρωϊκή, τη μαρτυρική, ανέλαβε και πραγματοποιεί - αυτή είναι η φοβερή ιστορική της αποστολή - η Σοβιετική Ρουσία. Αυτή είναι σήμερα ο δημιουργικός στρόβιλος, το περιδινούμενο πυραχτωμένο νεφέλωμα, που διαμορφώνεται και συμπυκνώνεται ολοένα, και δημιουργεί - αυτή είναι πια η μόνη ελπίδα των ανθρώπων - τον νέο καλύτερο κόσμο.

Κι όλοι περιδινούμαστε πυραχτωμένοι μαζί της.

3. Γι' αυτό κάθε άνθρωπος, που πλανάται στη σημερινή δυσωδία που αναδίνει η αποσύνθεση του αστικού κόσμου, θεωρεί την ψυχή του και τη σωτηρία του αλληλένδετη με τη Σοβιετική Ρουσία.

Γι' αυτό ό,τι δήποτε μάθουμε πως γίνεται εκεί πέρα, κάθε ρούσικη προκοπή, μια της επιστημονική εφεύρεση, μια καλή της εσοδεία, μια νίκη στρατιωτική, μας ενδιαφέρουν βαθύτατα και χαιρόμαστε, γιατί, συνειδητά ή ασυνείδητα, το ξέρουμε καλά, πως έτσι η οικοδομή του μελλούμενου κόσμου προχωράει κ' η παγκόσμια ελπίδα ανεβαίνει.

4. Πολλοί ξαφνιάζονται κι ακούν με δυσπιστία την αλματική πορεία της Ρουσίας. Πώς γίνουνται τα θάματα αυτά; Ποιό είναι το μυστικό της Ρουσίας; ρωτούν. Ρωτούν γιατί είναι άπιστοι, γιατί δεν την έζησαν ποτέ τους και δεν ξέρουν τί θαυματουργική γιγάντια δύναμη είναι η πίστη.

Οταν η πίστη κυριεύει έναν άνθρωπο ή ένα λαό, η ζωή, που είχε αρχίσει να νυστάζει και να πέφτει, τινάζεται, νοιώθει ξανά την παντοδυναμία της κι από τη στιγμή τούτη το θάμα είναι πια η καθημερινή υποταγή της Ανάγκης στη σφοδρή ανυπόμονη επιθυμία της ψυχής.

Ο άπιστος πεινάει όταν δεν έχει καλοφάει, ο άπιστος κρυώνει όταν δε φοράει χοντρά μάλλινα ρούχα το χειμώνα, ο άπιστος φεύγει έντρομος όταν ξαφνικά αντικρύσει παραταγμένο μπροστά του ισχυρότερον οχτρό, ο πιστός δεν πεινάει, δεν κρυώνει, δε φοβάται, είναι σίγουρος.

Κάποιος μέσα του, πέστε τον όπως θέτε, νικάει τις μικρές λογικές βεβαιότητες και φτάνει στην κορυφή της χτεσινής χίμαιρας που λεγεται τώρα πια σημερινή πραγματικότητα.

Αυτό είναι το μυστικό της Σοβιετικής Ρουσίας.

5. Ορμητικός, ακάθεκτος, θαυματουργός είναι ο ρυθμός της Ρουσίας. Ο Σταχάνωφ δεν είναι παρά η προσωποποίηση, σ' ένα μονάχα τομέα, της ανυπομονησίας που κυρίεψε το πνέμα ν' ανοικοδομήση. Νοιώθει το Πνέμα τούτο - ας το πούμε ιστορική Ανάγκη - πως ο σημερινός κόσμος γκρεμίζεται κι ο άνθρωπος δεν πρέπει, δεν μπορεί ν' απομείνη άστεγος. Μια πλατύτερη ηθική, μια δικαιότερη κατανομή των υλικών και πνεματικών αγαθών, μια ανώτερη Ελπίδα, είναι ανάγκη κατεπείγουσα να δημιουργηθούν, που να μπορούν να χωρέσουν την ψυχή του ανθρώπου που μεγάλωσε.

Γι αυτό με τόση βιάση και τόση ένταση όλοι οι υπεύθυνοι οδηγοί της Ρουσίας μάχουνται να φωτίσουν τις μάζες. Γιατί ξέρουν πως μονάχα από το φωτισμό του λαού εξαρτάται η σωτηρία. Σε κάθε εργοστάσιο, στρατώνα, νοσοκομείο, φυλακή, καράβι, σκολειό, χωριό, υπάρχει, ιερός άσβεστος πυρήνας, μια λέσχη, μια μορφωτική ίσμπα, μια Κόκκινη Γωνιά - με βιβλιοθήκη, εφημερίδες περιοδικά, συχνά με κινηματογράφο, ορχήστρα, πρόχειρη θεατρική σκηνή.

Εκεί μαζώνουνται, τις ώρες της ανάπαψης, οι σύντροφοι, διαβάζουν, ή ένας διαβάζει και εξηγεί ή κάνουν ομιλίες, συναυλίες, παίζουν θεατρικά έργα, που συχνά τα έχουν γράψει οι ίδιοι οι εργάτες κι' οι χωριάτες. 'Η μαθαίνουν τους αναλφάβητους γράμματα.

Πολιτικά, κοινωνικά, πνεματικά φροντιστήρια, όπου κάθε πολίτης άντρας ή γυναίκα, μορφώνεται και μαθαίνει ποιά είναι τα δικαιώματά του και τα χρέη.

Το φως, κ' οι τυφλοί ακόμα το νοιώθουν, είναι ακατανίκητη εκρηχτική δύναμη. Κι όταν εκραγή στο σπίτι φωτίζει, είτε το θέλεις είτε μη, και το σπίτι του γειτόνου.

Γι' αυτό αν με ρωτήσουν ποιό πράγμα στη Σοβιετική Ρουσία μου έκανε τη βαθύτερη εντύπωση και μου έδωκε τις μεγαλύτερες ελπίδες, αδίσταχτα θ' απαντήσω: η ιερή μανία των αρχηγών να φωτίσουν τη μάζα. Το φως! Το φως! Να ποιό είναι το μεγαλύτερο όπλο της Σοβιετικής Ρουσίας.

Είχε δίκιο ο πάστορας Καρλ Φογκλ που όταν γύρισε από το σοβιετικό του ταξίδι, συνώψισε με τα απλά τούτα συγκινημένα λόγια τα συμπεράσματά του: Ο,τι είδα κ' έζησα στη Σοβιετική Ρουσία μ' έκανε να ξαναβρώ πάλι την εμπιστοσύνη μου στους ανθρώπους, που την είχα χαμένη.

* Εισαγωγή του Ν. Καζαντζάκη στο Βιβλίο του Σ. Γκόπνερ

"Η ορμητική άνοδος του πολιτισμού στην ΕΣΣΔ", εκδ. Παπαζήσης, 1945.

 
 
 
 
JSN ImageShow by JoomlaShine.com
 
Copyright © 2011 kke.gr